Ekonomije zemalja Zapadnog Balkana morale bi godišnje rasti za najmanje šest posto kako bi krajem četvrte decenije ovog vijeka dostigle prosjek Evropske unije, kaže se u analizi Svjetske banke. Nakon decenija bez rasta, danas stopa iznosi jedva tri posto godišnje.
Tako se ne može dostići ujednačenje ekonomija koje je nužno za jačanje demokratije i pravne države – a to je uslov za pristup EU-u. Umjesto toga produbljuje se jaz u ekonomskom standardu između ove regije i zapadne Evrope što zemlje Zapadnog Balkana čini još podložnijim populizmu, nacionalizmu i drugim antievropskim strujanjima, prenio je Deutsche Welle.
Ne može se retorički uljepšati izostanak uspjeha politike proširenja EU-a iako u Briselu podsjećaju da su nedavno otvorena nova poglavlja u pristupnim pregovorima s Crnom Gorom i Srbijom te da se u sklopu „Berlinskog procesa” u Trstu 12. jula održava četvrti samit vodećih država EU-a s pristupnim kandidatima. Mnogi ljudi u regiji Zapadnog Balkana vjeruju da EU poklanja pažnja toj regiji samo kada se ona pokazuje kao krizno žarište koje skriva rizike za EU: kao koridor za migracije, leglo organizovanog kriminala, utočište islamističkih nasilnika ili sporedna arena okršaja Zapada s Moskvom.
Pri tome su zemlje Zapadnog Balkana u biti provele temeljne reforme koje su u sklopu takozvanog Vašingtonskog konsenzusa tražili EU, Svjetska banka i Međunarodni monetarni fond: otvorile su tržišta za EU, privatizovale i liberalizovale ekonomiju i drže se politike štednje koja je od njih zahtijevana. Cilj Konsenzusa je da reforme – praćene postupnim prilagođavanjem zakonodavnom okviru i političkim smjernicama i aktivnostima EU-a – dovedu do tržišnih ekonomija i političke osposobljenosti za članstvo u EU-u.
I zaista, „nevidljiva ruka tržišta” je osjetna, ali ne onako kako se obično očekuje u tranzicionim zemljama. Na mnogim mjestima nepotizam, korupcija i neefikasna javna uprava sprječavaju prilagođavanje političkom i ekonomskom okruženju u Evropi. Osvetila se promašena politika privatizacije iz devedesetih godina tokom koje je društveno vlasništvo najprije nacionalizovano da bi na kraju završilo u rukama takozvanih „tajkuna”, malobrojnih i po pravilu politički umreženih. Od tada traje privredna pljačka – tekući procesi oko mega-holdinga „Agrokora” u Hrvatskoj i „Delte” u Srbiji su tek dva najpoznatija primjera.
Glavna prepreka je ipak struktura ekonomskih odnosa s jezgrom EU-a, koja se ispostavlja kao glavna kočnica regije. Finansijski i trgovinski odnosi, geografski položaj i politička saradnja s EU-om odavno Zapadni Balkan čine faktičkim dijelom Unije – doduše bez prava glasa i uz brojne posljedice. Ne može se uopšte govoriti o tome da regija dostiže EU: industrije su nestale jer nisu mogle izdržati konkurenciju iz EU-a; vanjski dug raste, nezaposlenost ostaje previsoka, skoro svaka druga osoba mlađa od 30 godina nema posao. Dalje se naduvavaju javni i uslužni sektor koji daju beznačajan višak vrijednosti. Uz to se nedovoljno investira, prije svega u obrazovanje, nauku i razvoj. Tako niti se može proizvesti dovoljno dobara i usluga koje bi se moglo izvesti, niti se može održavati postojeća infrastruktura poput autoputa koje povezuju južne članice EU-a, Tursku i Srednji istok s jezgrom EU-a.
Spoljni dug uza sve svoje posljedice može se objasniti deficitom trgovinskog deficita od ukupno 98 milijardi eura koji su ove male otvorene ekonomije nagomilale u odnosima s EU-om samo između 2005. i 2016. godine. Kako bi pokrile taj manjak, zemlje Zapadnog Balkana su se enormno zaduživale u inostranstvu – opet prije svega u bankama iz EU-a. One već ionako kontrolišunajveći dio bankarskog sektora u regiji, tako da ne zarađuju samo na kreditima koje daju državama već i na ekonomiji i stanovništvu.
U takvoj situaciji daljnje evropske integracije ljudima u jugoistočnoj Evropi više ne djeluju kao obećanje iz snova. Pogled na susjednu Grčku dodatno hrani njihove sumnje u to je li model sadašnjeg EU-a pravi obrazac za njih.
Kandidati za pristupanje EU-u sa Zapadnog Balkana hitno trebaju razvojne perspektive i više javnih investicija, kako bi udvostručili godišnju stopu rasta na najmanje šest posto. Stoga bi im uskoro trebalo dati pristup strukturnim fondovima EU-a, dozvoliti učestvovanje u mehanizmima finansijske stabilnosti EU-a i tretirati ih kao dio integracijskog projekta EU-a u svakom drugom pogledu. U ekonomskom je interesu samog EU-a da ova regija postane atraktivnija za trgovinu i investicije te da srastu prometne, energetske i digitalne mreže u jugoistočnoj Evropi. Time bi i migracijski pritisak iz ove regije popustio. Moguća politička dobit je očigledna: jačanje regionalne sigurnosti u jugoistočnoj Evropi bi poboljšalo ugled EU-a u vremena u kojima geopolitika ponovo dobiva na značenju. Model demokratije koji propagira EU ponovo bi dobio privlačnost i time suzbio uticaj drugih aktera poput Rusije, Turske ili islamskih država – kao i nepredvidive Trampove administracije.
Novodefinisana politika prema jugoistočnoj Evropi mora se pripremiti odmah. Jer 2019. počinje novi „institucionalni” ciklus EU-a koji uključuje izbore za Evropski parlament, novu Evropsku komisiju i novi proračun EU-a. Izlazak Velike Britanije bi mogao ostaviti prostor za aktivniju strukturnu i kohezijsku politiku. Cilj 27 članica kluba treba biti integracija Zapadnog Balkana. Uspjehom svog privrednog i socijalnog modela u toj regiji EU bi dobio novi sjaj kao igrač koji strateški razmišlja i djeluje, akter koji zaista teži ujednačavanju uslova života u Evropi.